APPENDIX III
BALNEA PUTEOLANA:¹ INDEX
In the following index the waters and baths men-
tioned in Balnea Puteolana are listed: those which
are unmarked appear also in De balneis; those marked
with an I are placed on Ischia by Giovanni Elisio
and, following him, later writers; the bath marked
B is found both on Ischia and on the mainland; and
those with O are unknown. Specific properties associ-
ated with given baths will be listed after the name
of the bath. Names are standardized, and where cor-
responding baths appear in De balneis, the standard
name used in the poem is reported.
p.520 nitrosa
salsa
aluminosa
stiptiriadis
sulphurea
oleum
aspabtoris
struni
calcatores
siderizuncta
p.521 nitrosa
salsa
stiptiriadis
sulphurea
Scalfactora (Trituli?)
p.522 Bulla: stiptiriadis aluminosa
Foris Cripte: dulcis
Sulfurea
Bulla
TABLE III
p.523 Cantarellus
Fons Ciceronis/De Prato
Tripergula
p.524 Sudatorium
Silviana: salsa
Trituli: salsa, nitrosa
Culma: salsa, nitrosa
Arculus: salsa, nitrosa
p.525 Gimborosus: salsa, aluminosa
Astrunis/Gavone: calcatores
Pugillis
p.526 Palumbare
Braccula
Lasilice O
Subvenit Homini: dulcis
p.527 De Oleo Petroleo: aspaltidis, oleum
Sol et Luna/Maximiani Imperatoris
p.528 Troiani Imperatoris: stiptiriadis
Le Silice: sulphurea O
Marcianus/Liberatorium O
p.529 Zappinum: aspabtoris O
Resina: ferruginosa
De Vico: stiptiriadis I
p.530 De Lacu
Castrum
Cithara: menomensis? I
p.531 Succellarium: dulcis B
TABLE III (contd)
BALNEA PUTEOLANA
Non ignorare volumus presentium seu futurorum
sagacitatem quam vetusto quodam tempore causa invidie
medicorum sua lucra in hiantium destructe sunt quedam
note que de his aquis naturaliter calidis in medendi
gratia impresse fuerunt ad uniuscuniusque infirmitatis 5
auxilium. Qua de re compatienti superne dilectioni
Johannes medicus Gregorii medici filius reintegrare
quod perierat pene maxima sollertia et experientia
opere pretium pro salute sue anime et multorum infirm-
antium corporum salute studuit. Quibus oportet uti 10
sine mulierum commistione et nimietate ciborum et in-
digestione et vomitu et ventris solutione et vigiliis
non fatigatos in modo rare esce, quia periculosum est
non solum in his aquis naturaliter calidis set etiam
in his que per ignem calide fiunt. His ergo obser- 15
vatis optima sunt ista lavacra (lavacria Giac.), in-
digestionem solvunt, plenitudinem evacuant et debili-
tata corpora mitigant et consolidant. Sompnum prae-
stant (procurant Giac.), carnem replent et ad omnes
causas sunt sine periculo; utilia viris et mulieribus, 20
pueris et senibus. Igitur nomina eorum proferimus
auctorum anticorum expositionibus et experientiis.
Prime nitrosa et salsa et aluminosa et stipti-
riadis et sulphurea. Sed ubi (verum Giac.) oleum
natat et aspabtoris et struni et calcatores et side- 25
rizuncta. Aque vero naturaliter calide virtutis sunt
desiccative multum et maxime expediunt humidis et
frigidis corporibus.
DE NITROSA ET SALSA
Predicta vero nitrosa et salsa salutem praestant
(parant Giac.) capiti et toraci reumatizanti et sto- 5
macho humido et ydropicis et tumoris magnitudine paci-
entibus et flegmaticis et ad recuperandam longam in-
firmitatem.
AQUA STIPTIRIADIS
Stiptiriadis autem aqua prodest reicientibus san-
guinem et sanguineum stomachum habentibus et mulier- 10
ibus que non secundum ordinem purgantur et frequenter
abortiunt.
SULPHUREA
Sulphurea vero aqua calida est in (sui Giac.)
virtute nervos mollificat, claritatem oculorum assidue
usa mirailiter parat et ad vocem raucam potenter prodest. 15
SCALFACTORA
Est et scalphatoria que omnes dolores mitigat et
stomachum solvit et digestionem facit; elementa con-
turbat et scabies putrulentas sine ruptura curat. In-
super et lepra sanat et quod mirabilis est si aliquis
leprosus laverit se in tritoli cum predicta sulphoteria 20
et ex ea non discesserit sanus manebit annuente domino.
20. tritoli fortasse Tritoli (vid. Infra p. 524)
si autem recesserit post sanitatem acceptam revertetur
ad eum eadem infirmitas. Quartanariis autem et coti-
dianariis multum valet nec non et flegmaticis et febri-
citantibus cum rigore; lacrimas quoque et vomitum re-
stringit et visum reintegrat ita tamen ut sumatur inde 5
fiola una vel media, quia cum in exteriori proficit
interius sumpta magis valet.
AQUA DE BULLA
Aqua vero que Bulla vocatur est stiptireadisa
id est aluminosa; proficit ad dolorem capitis et ad
sonitum aurium et ad vicium matricis et ad splene- 10
ticos et epaticos et ad ylia dolentes et, ut quidam
experti sunt, valet contra caliginem oculorum preterea
ex ea omnibus qui abluerint laxos dentes confirmat et
corruptioni gingivarum utilis est.
(om. inscriptionem)
Item Balnea De Fortis Criptis que sunt in litore 15
maris in insule Niside oris veniunt ibi per occultos
meatus et predicta balnea sulphurea et iam dictam Bullam.
Dulcia sunt ista lavacra et proficiunt ad debilitatem
stomaci et iecoris vicium et lentis et magnis febri-
bus et tussientibus. Sunt autem contraria ydropicis 20
quia omnis dulcis aqua dissolvit et omnis aqua salsa
restringit. Lavacra vero salsa contrariosa habentibus
vicium pulmonis. Sed ista dicta dulcia magnam medelam
16. insule: nutile cod. insule Giac. (vid. infra p. n.1)
conferunt.
CANTARELLUM
Balneum vero Puteolani maris iuvant omnibus plagis
et ulceribus vetustis et recentibus et podagricis et
lentis febribus; utilia sunt et claritatem oculorum
faciunt. [spatium] que a medicis secantur iuvat; con- 5
traria tamen sunt lateribus et si frequenter utuntur
excitant frigus cum febre.
FONS CICERONIS ET BALNEUM DE PRATIS
Item Fons Ciceronis qui Balneum de Pratis vocatur
et ipsa aqua que est in litore Puteoli oculorum curat
vulnera et sanguineos omnes mundat; deliberat corpus 10
dolore capitis; scapularum et brachiorum dolorem miti-
gat; precordiis et visceribus molestis subvenit. In-
terim cavendum est ne frigus intret unde calor exit
et dum corpus calefit non bibat.
TRIPERGULE
Item lacus qui dicitur Ostrara habet balneum qui 15
dicitur Tripergule et ibi est Avernus ostium inferni
cuius portas Christus confregit teste Sibilla. Quod
balneum utile est illis qui multum sudant et maxime
paraliticis et sedilibus et tussientibus et asperas
carnes habentibus et capite et intestinis dolentibus; 20
simulque (similiterque Giac.) pedibus qui non possunt
dirigere.
SUDATORIUM
Item lacus qui dicitur Anglane; est ibi locus (la-
cus Giac.) qui dicitur Sudatorium, de quo tollitur
aqua que in cantaro missa per semetipsam fit calida
in predicto Sudatorio. Hec enim aqua proficit ylia
dolentibus et absque aqua homines ibi sudant; et mul- 5
tum proficit ad evacuandos malos humores et leve facit
totum corpus. Quo etiam loco beatus Germanus in-
venit animam Pascalii diaconi, sicut beatus Gregorius
in Dialogo narrat; quorum non immemor qui fuerit:
Dum corporis querit medelam pro salute hominum sit 10
pius orator pro salute animarum; et cave ut huc post
diem exitus non inveniaris.
DE SILVANA
Et de salsis aquis est aqua que dicitur Silvana;
iuvat fastidiosis et debilibus et ardentibus febribus
laborantibus et tussientibus et ad stomachum et omni- 15
bus febribus cum frigoribus prodest et omnibus viciis
matricis iuvant et super omnes salutifera est.
(DE Giac.) TRITOLI ET COLME
Balneum quod dicitur Tritoli et Colme et Arus-
culul in quibus aque salsuginose et nitride prosunt
doloribus capitis et toraci reumatizanti, stomacho et 20
pectori et his qui multum flegma habent et ad ydropicos
10. sit: si cod. sit Giac. (vid. supra Commentary
to Sudatorium, p. 487)
et cardiacos et ad tumores et ad eos qui longas in-
firmutates habent vel flegmaticis, arteticis, scia-
ticis, podagricis et ad omne genus gutte, prosunt
contra omnes infirmitates cum rigore.
GIBBOROSUM
Aque vero nove et Gibborosi que sunt salsuginose 5
et aluminose. Faciunt ad commotionem sanguinis et ad
stomacum solutum (stomachi sonitum Giac.) et ad san-
guinem reicientem per os et ad eos qui emorroidas paci-
quenter aborsum paciuntur et ad vicia renum et vesice 10
salutifere sunt; et asmaticis prodest.
STRUNI
Calcantidem id est Struni est alii dicunt Gavone;
dentibus et faucibus et maxime qui loqui non possunt
et uvolis et inflationi pulmonis et qui frigidum habent
corpus et qui fastidium paciuntur seu et oculorum 15
viciis salubriores sunt si bibatur ibi adrianum vel
ygia greca.
(BALNEUM Giac.) PUGILLUM
Balneum (om. Giac.) Pugillum probatum est ad do-
lorem ylii et ad constringedos lapides et ad pondus
ani et ad solutionem ventris et ad emorroydas paci- 20
entes et ad spleneticos et ydropicos et podagricos et
ad capitis dolorem et ad omnes febres cum frigore
salutare est.
DE PALOMBARIA
Balneum De Palombaria prodest ad vicium renum et
vesice et ad dolorem stomaci et ad caliginem oculorum
et ad dolorem manuum et pedum et ad ventositatem to-
cius corporis et ad dolorem capitis et cardiacis mira-
biliter valet. 5
BRANCULE
Balneum quod (qui Giac.) Brancule dicitur prodest
ad fauces asperas et ad voces raucas et lene facit
corpus et est contra vicium jecoris et splenis et ad
dolorem ylii et ad febrem cotidianam et quartanum mira-
bile est; crossum flegma purgat, caliginem oculorum 10
mirabiliter detergit.
BALNEUM DE LASILICE
Balneum De Lasilice prodest cardiacis et ad dolorem
capitis et illis qui membra contracta habent; poda-
gricis, arteticis, sciaticis, anaforeticis, asmaticis
et ad vicium pulmonis optime facit et totum corpus 15
leve facit (fecit Giac.) et ad vicium mulieris que non
potest concipere; hoc probatum est: cotidianarios mira-
biliter sanat.
SUPPEDE DOMINI
Dicamus et de balneo quod Subvenit Homini, quod
ex dulcissima aqua est sed non diu caldissima; que 20
aqua prodest ad vicium pulmonis, epatis et splenis et
ad vocem raucam, etiam digestivam virtutem confortat
et egistivam apperitivam facit et ad omnes febres
et ad cardiacos et ad pulsis cordis; stomachum quidem
corroborat; secundum dicta aucorum stomachum mira-
biliter purgat et ad dolorem ventris prodest.
BALNEUM DE PETROLEO
Balneum De Oleo Petroleo id est aspaltidem, oleum 5
ibi natat, quod balneum est iuxta Colme. Facit ad
dolorem capitis et elephantiosis, inpetiginosis, ser-
piginosis crines optimos facit et ad vicium matricis
prodest et coagulatum flegma in stomacho dissolvit,
colicis et nefreticis prodest et qui crossi sunt per 10
urinam mirabiliter extenuat, vagas cogitationes de
corde detergit, melancoliam dissolvit et totum corpus
multum calefacit.
SOL ET LUNA
Balneum quod Sol et Luna vocatur quod balneum est
Maximiani Imperatoris; quod balneum est utilius omni- 15
bus balneis quod prodest ad debilitatem stomaci et ad
vicium epatis et pulmonum et lentis et magnis febribus
cum rigoribus medetur, frigidas manus vel pedes habentes
cum cruribus calefacit, capillos pulcros et prolixos
facit, caniciem venire tardat, lentiginesque faciei 20
detergit, dolorem ylii et lacrimas oculorum restringit
et totum corpus nitidum facit; ydropicis tamen nocet;
caliginem oculorum extinguit sed ita nolo ut sumant
inde ante cibum; et post cibum fiales II, quia malaxat
ventrem et relaxat, quia non multum calefacit et calo-
rem detergit.
BALNEUM TROIANI IMPERATORIS
Et de Balneo Troiani Imperatoris dicamus quod est
stiptiriadis secundum dicta antiquorum et eorum ex-
perientias et exposiciones; prodest ad dolorem ylii 5
et ad solucionem ventris et ad emorroydas et ad dolorem
utriusque lateris et ad tussem antiquam et ad vicium
matricis quod est extra vulvam mirabiliter prodest
et ad omne vicium ydropicie et ad dolorem renum et ad
eos qui cum mulieribus diutissime uti non possunt et 10
ad eas valet que concipere non possunt et que fre-
quenter aborsum paciuntur, ungulas manuum vel pedum
pulcras facit, sanguinem oculorum detergit.
BALNEUM DE SILICE
Item balneum quo De Silice dicitur, quod balneum
sulphureum est, dolores mitigat et digestionem facit 15
et scabies putrulentas curat; prodest eciam omni generi
gutte que (quum Giac.) est ex frigida distemperantia
et omnes rupturas manuum vel pedum similiter inflati-
ones testiculorum et tibiarum et omnium membrorum mira-
biliter sanat, ita tamen ut sumantur inde filae II vel III. 20
LIBERATORIUM
Marcianus namque quod eciam Liberatorium dicitur
quod facit ad omnes febres et ad cardiacos et ad omne
vicium pulmonis et ad pulsus cordis et cui uvula assi-
due casum facit et ad eos qui cum mulieribus concubere
non possunt.
ZAPPINUM
Aspatide id est Zappinum; caput et officia capitis
nossii a dolore purgat, tamen lepram utiliter tollit
et magna vicia mulierum ac matricum ad que inguinibus 5
contraria satis.
RESINA
Balneum ferruginosum id est Resina optimus est
et probatum; oleum ibi natat. Mollificat membra et
omnes dolores mitigat et stranguiriam et ardorem et
pondus urine pacientibus prodest. Podagricis et scia- 10
ticis et fastidiosis et longis febribus medetur et
ydropicis nocet et ad omne vicium pulmonis cum tusse
medelam facit. Limpha calens echue, Solinus narrat,
ab igne. Per varias rimas diffusas gerit medicinas.
Sic intellige: aqua que est calefacta ab igne Vesubii 15
Montis et per varias venas terrarum decurrens parat
de se infirmantibus variis modis indubiam sanitatem.
BALNEUM DE VICO
Styptiriadis autem aqua quod Balneum De Vico
dicitur prodest ad omnes febres tercianas nothas et
cotidianas veras et non veras maxime ad quartanas prod- 20
est sue si una hora ante accessionem paciens ibi bi-
berit optimum adrianum cum vino potentissimo mixtum
et typiaca diacithno iuvat spleneticos, ydropicos,
podogrocos, arteticos, chiragicis fastidiosis in omni-
bus medelam parat.
DE LACU
Item balneum quod De Lacu dicitur prodest as do-
lorem capitis et eis qui multa flegmata habent et sca-
biosis valet et ad omne vicium pulmonis et mulieribus 5
qui non secundum ordinem purgantur utile est. Et si
frequenter quis illo utitur, scabiem et pruritum ex-
citat nimium.
BALNEUM QUOD DICITUR CASTRUM
Item balneum quod Castrum, dicitur prodest ad
debilitatem stomachi et ad cardiacos, et ad stomaticos 10
et asmaticos et ad leprosos et ad pulsum cordis, visum-
que clarificat vel reintegrat et omnes plagas celeri-
ter sanat; et si frequenter illo utitur excitat castri
margiam que est ingluvies ventris.
CITHARA
Item balneum quod Cithara dicitur menomensis et 15
ad spasmum et ad pondus ani et freneticis et mulier-
ibus ad concipiendum utilissimum est; ad omnes dolores
corporis valet, nec non et flegmaticis et febricanti-
bus cum frigore subvenit; maxime quarranis et qui
assidue tristes sunt prodest; provocat sperma in ho- 20
mines et lac in mammis mulierum. Ita tamen ut post
finita lavacra (lavacria Giac.) novem diebus trans-
actis suscipiatur conveniens katarticum et flebomentur,
debiles quidem parum purgentur, fortes autem amplius
quia ista predicta lavacra sicut infirmis reddunt sani-
tatem sic et sanis sanitatem conservant et hoc dixi
propter nimietatem ciborum.
SUBCELLARIUM
Item balneum quod Subcellarium dicitur quia vere 5
quasi cellarium videtur in quo aqua dulcissima est et
potius lucidissima et nimium calidam; hoc enim maxime
salutem parat vicio vesice prodest etiam ad pondus ar-
doris constrictionem solvit. Variis infirmitatibus
ortis complexionibus calidis et siccis sive teritanis 10
continuis typicis et cotidianariis in estate laboran-
tibus et effimerinis vel amfimerinis bene profiscen-
tibus et optime dissolventibus et hylare corpus bene
habentibus; jecoris splenisque vicia pacientibus,
tussim ac pulmonis vicium habentibus optime proficit, 15
lentiginesque de facie cum scabie detergit, capillos
quidem prolixos et pulchros in capite redit, pannum
colericum seu melencolicum queve (qui Giac.) sepe
mulieres +alluete+ sicut in (similiter in frontem Giac.)
facie habent aufert et totum corpus hylare reddit. 20
1. Balnea Puteolana is preserved in Rome, Bibl.
Angelica 1502, ff. 32v-34v, a codex containing various
medical tracts. The text was described and printed by
P. Giacosa, Magistri Salernitani nondum editi. Caralogo
ragionato della esposizione di storia della medicina
aperta in Torino nel 1898. Torino, 1908, p.333-342.
In re-editing the tract, I have corrected Giacosas
edition at various points, indicating Giacosas readings
in parentheses. Most of the changes are minor, but one
bears some note. This is in Foris Cripte (p.522) where
the manuscript reads I nutile niside followed by and ab-
breviation (o`). Giacosa (p.334) suggested the read-
ing insule for nutile, separated niside into nisi de,
and interpreted the abbreviation as oris, this reading:
in insule nisi de oris. I accept his reading insule but
question the rest of the phrase, as in is left without a
proper object and nisi de oris makes little sense. A
better explanation can be found, I think, if we keep
niside together and read: in insule niside oris. For it
then could refer to Nisida, the island directly in front
of Fortis Cripte (see map #8). Nonetheless, the whole
passage still remains somewhat unclear, and I suspect that
a word such as aque belonged before veniunt ibi...